“Cần Thơ” có nghĩa là gì?

cần-thơĐịa danh Cần Thơ xuất hiện trong ca dao, dân ca Nam Bộ đạt tần suất cao.

Ví dụ:

Gà nào hay bằng gà Cao Lãnh?

Gái nào bảnh bằng gái Cần Thơ?

Hoặc :

Cần Thơ gạo trắng nước trong,

Ai đi đến đó thời không muốn về.

Nhưng, Cần Thơ có nghĩa gì chăng?

Nhà nghiên cứu Lê Trung Hoa khẳng định :

“Trong tiếng Việt hiện đại, Cần Thơ không có ý nghĩa gì!”

Thật ra, giới văn nghệ sĩ từng giải thích theo lối “duy danh định nghĩa”, cốt để đùa tếu rằng:

Cần Thơ là “đòi hỏi cấp bách các… sáng tác thi ca”(!)

Biến thể ngữ âm địa phương thì thư vẫn được gọi là thơ, nên một số cây bút người Pháp như Aubaret từng ghi Cần Thơ là Can Thu.

Theo đó, có kẻ cắt nghĩa:

“Cần Thơ là trông ngóng. . . thư từ.”

Cũng lại là một kiểu đùa tếu mà thôi!

Tài liệu Cần Thơ xưa do Huỳnh Minh biên soạn năm 1966 (NXB Thanh Niên tái bản, 2001) thuật đôi mẩu chuyện nhằm trả lời câu hỏi:

“Hai tiếng Cần Thơ do đâu mà có?”

Một chuyện kể rằng đất ấy xưa trồng nhiều rau cần và rau thơm, do đó “có người lẩn thẩn gọi đại tên xứ đó là xứ  Cần Thơ” (?)

Có một câu chuyện mang tính dã sử:

Tương truyền thuở Nguyễn Ánh bôn tẩu vào Nam, lẩn tránh Tây Sơn.

Đêm nọ ông thả thuyền ngang dòng sông Hậu thuộc địa phận huyện Trấn Giang (được khai hoang từ thuở chúa Nguyễn bởi Mạc Thiên Tứ).

Chợt nghe tiếng đàn địch và ngâm thơ văng vẳng, ông xúc động bèn đặt tên khúc sông này là Cầm Thi giang.

Huỳnh Minh suy luận:

“Cầm Thi đọc trại là Cần Thơ, tỷ dụ Sài Côn đọc trại Sài Gòn.”

Suy luận thế thì ngược thực tế.

Bởi Sài Gòn là địa danh gốc, lúc tiền nhân cần ghi văn bản chữ Hán mới phiên trại ra Sài Côn hoặc Tây Cống, Đề Ngạn, Đê Ngạn.

Trong Tự vị tiếng Việt miền Nam, Vương Hồng Sển nêu cái tên là lạ Cần Lung rồi đặt nghi vấn:

“Chữ Lung và chữ Thơ, trong Nôm tự, có thể nào lẫn lộn nhau được chăng?

Và Cần Lung biến ra Cần Thơ được chăng?”

Rốt cuộc, cố học giả họ Vương đành than:

“Tiếc là ông Trương Vĩnh Ký không để lại tên Cơ Me [Khmer] về Cần Thơ, khiến nên ngày nay khó biết gốc tích [tên] tỉnh này!”

Thực hiện công trình Lược khảo nguồn gốc địa danh Nam Bộ (NXB Văn Nghệ, TP.HCM, 1999), Bùi Đức Tịnh thử đề xuất hướng nghiên cứu, đồng thời xây dựng giả thuyết khoa học:

“Cần Thơ không phải là từ Hán-Việt và không có nghĩa; vậy phải dò tìm trong hướng các địa danh Việt hóa.

Trong hướng này, người nghiên cứu có thể thấy ngữ âm của từ Khmer Kìntho chỉ một loại cá hiện nay còn khá phổ biến ở Cần Thơ, thông thường được gọi là cá sặt rằn, nhưng đồng bào ở Ba Tri (tỉnh Bến Tre) vẫn gọi là cá lò tho.

Từ quan điểm vững chắc rằng lò tho là một danh từ chung tạo thành bằng cách Việt hóa tiếng Khmer Kìntho, người nghiên cứu có thể sưu tầm những tư liệu về lịch sử dân tộc, về sinh hoạt của người Khmer thời xa xưa trong địa phương này trong nhiều hướng đi đến kết luận”.

Việc lấy tên động thực vật tiêu biểu của một vùng để làm địa danh là một quy luật đã được nhiều nhà ngôn ngữ học thừa nhận – chẳng hạn Nguyễn Văn Âu trong sách Địa danh Việt Nam (NXB Giáo Dục, Hà Nội, 1993) hoặc Lê Trung Hoa trong sách Nguyên tắc và phương pháp nghiên cứu địa danh (NXB Khoa học Xã hội, TP.HCM, 2003).

Cũng có thể dẫn ra hàng loạt địa danh khác khắp ba miền với cấu tạo theo phương thức này:

Bãi Sậy, Bãi Dương, Vàm Cỏ, Rạch Giá, Gò Vấp (đúng ra là Gò Vắp), hoặc Gò Công, Bến Nghé, Bàu Sấu, Đồng Nai, v.v.

Cần thêm rằng Cần Thơ thuở xa xưa là tên con rạch chảy ra sông Hậu phía hữu ngạn, nằm tại hướng đông thành phố Cần Thơ hiện nay và từng được thư tịch cổ như Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn ghi là Cần Thơ giang tức sông Cần Thơ:

“Rộng bốn trượng (gần 19,5m), sâu hai trượng rưỡi (hơn 12m), bờ phía tây là thủ sở đạo Trấn Giang cũ, phố xá trù mật, buôn bán tấp nập.”

Tên sông nước chuyển hóa thành tên vùng đất, tên làng xóm, tên phố chợ, tên cầu cống, hoặc ngược lại là hiện tượng vô cùng quen thuộc.

Ngữ âm học lịch sử cũng từng chứng minh sự biến đổi các vần in → ân và o → ơ.

Thí dụ:

Nhin sâm → nhân sâm

Họp → hợp.

Vì thế, địa danh Cần Thơ bắt nguồn từ  Kìntho là điều hoàn toàn có thể chấp nhận.

PHĂNGXIPĂNG

Nguồn: Tạp chí Tài Hoa Trẻ

About these ads
Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

Theo dõi

Get every new post delivered to your Inbox.

%d bloggers like this: